Algra Tekst & Verhaal

Raar woord: NIEUWS-GIERIG

Alsof wie graag alles weet, niet even graag de oogst met anderen deelt.

Ze waren er al meer dan een eeuw over aan het bakkeleien, de etymologen. Maar pas nu, bij het schenken van een fles cider, is de herkomst van het woord fiets boven water gekomen.
Wat leren we hiervan?

1. 1. 1. 1. Dat het schenken van cider voor een doorbraak in de wetenschap kan zorgen.
         2. Dat onze fiets uit Duitsland komt (= einde flauwe WOII-grapjes).
         3. Dat ik etymologisch verantwoord bezig was toen ik als puber Fongers, mijn stalen ros, getouwtjehaakte teugels gaf.

         (Bron foto: JanWillemsen Flickr.com)

Mijn moeder is nog niet dement. Dat heeft onderzoek aangetoond. Ik vertel haar dit goede nieuws. Het is een geruststelling, want haar vergeetachtigheid baart haar zorgen.
'Wat is het eigenlijk', vraagt ze, deméntie of dementíe? Waar ligt de klemtoon?'

In een tekst voor een klant komt de zin voor: 'Het project loopt als een...'
Ik dacht 'tierelier'. De klant dacht 'trein'. Een rondvraag op twitter leverde nog 'zonnetje' en 'tiet' op.
Wat moest het nu worden? Het werd 'trein': die staat voor kracht, snelheid (vertragingen gemakshalve even genegeerd) en op het juiste spoor zitten.

Maar de tierelier bleef me achtervolgen. Wat is dat voor een ding, een tierelier? Het is iets dat kan lopen of branden of werken.


Van Dale zegt dat het woord niet zelfstandig voorkomt, maar alleen in uitdrukkingen. En geeft vervolgens alleen van die uitdrukkingen de betekenis. Daar kom je dus niet verder mee. Tierelieren staat er wel in: 'een eenvoudig en opgewekt muzikaal geluid doen horen.' De twee etymologische woordenboeken die ik erop nasloeg kwamen daar ook op uit.

Het Genootschap Onze Taal heeft het gelukkig al eens uitgezocht. 'Wellicht gaat het oorspronkelijk om het muziekinstrument, maar het is ook mogelijk dat op het hijswerktuig werd gedoeld.' En noemt daarnaast de link die Marc De Coster legt met tierelieren: het zingen van een vrolijk deuntje vergemakkelijkt het werk.

Blijft de vraag bij het hijswerktuig wat daar nou zo lekker aan liep (of brandde of werkte). En het deuntje vind ik ook niet echt overtuigend. Nee, de tierelier is vast een soort struisvogel, al lang en breed uitgestorven. Of een vroegere benaming van het parelhoen. Heb je die wel eens zien lopen? Prachtig gezicht is dat, als pareltjes kwikzilver schieten ze over het veld.

Ik bedoel maar. Als de deskundigen je niet verder helpen, staat het je vrij om zelf iets moois te verzinnen.

PS Na het publiceren van dit stukje ontdek ik dat die parelhoentjes heel dicht in de buurt komen van 'Lopen als een tiet'.

De vraag kwam ter sprake hoe je degene noemt met wie je een belangrijk deel van je leven deelt terwijl je niet getrouwd bent - of daar niets over wilt zeggen. Niet onderling, dat zoekt iedereen zelf maar uit. Maar in het publieke domein. Als je met een instantie spreekt over de hypotheek of een lekkende dakgoot. 'Mijn ... heeft twee weken geleden gebeld, waarom hebben we nog niets gehoord?' Zulke situaties dus.

Sommigen zeggen dan toch mijn man of mijn vrouw. Ik ook wel eens, maar dan ga ik gelijk giechelen van de spanning omdat ik lieg. Lekker handig als je een instantie wilt bewegen om wat vaart te maken. Volgens Van Dale is mijn man voorbehouden aan de echtgenoot. Ik heb bij mijn man trouwens het beeld van iemand die 's morgens om acht uur de deur uit is en 's avonds rond zessen thuiskomt en dan gelijk aan kan schuiven voor het eten. Een Echte Man volgens oude rolpatronen. Evenzogoed is mijn vrouw degelijk en proper en zorgt ze dat om zes uur die maaltijd volgens de schijf van vijf op tafel staat. Totaal verkeerd beeld dus.

Mijn vriend(in) is toelaatbaar tot hooguit een jaar of dertig, verwijst naar mijn verkering en daar ben je op een gegeven moment toch te oud voor. Dan moet je gezwicht zijn voor het 'Wordt het niet eens tijd dat jullie gaan trouwen?' Of je gaat in de herhaling op latere leeftijd, na een huwelijk, maar ook dan heeft het iets koddigs, iets van 'kijk ze toch, zo schattig, zo verliefd nog.' (Vind ik dan, hè? Wat jij zegt moet je zelf weten natuurlijk, maar reken wel op een vertederde blik van mij.)

Mijn lief wordt veel gebruikt. Ik vind dat maar niks. Gebruik dat lekker onderling maar houd die troetelnaampjes buiten de openbaarheid. Het zelfde geldt voor het 'schatteke' dat ik onlangs een Vlaamse hoorde gebruiken. Al klinkt dat wel grappiger dan 'lief', vooral als dat schatteke dan een boom van een vent blijkt te zijn, modelletje Jerommeke.

Mijn (levens)partner gebruik je als niet iedereen gelijk hoeft te weten dat je met iemand van gelijke sekse samenleeft. Waardoor iedereen het direct zal vermoeden. Of (zonder het voorvoegsel levens-) als je praat over dansles of je zakenpartner.

Als tegenhanger voor mijn (wettige) echtgenoot kun je de onwettige bedgenoot inzetten. Maar dan beperk je de funtie tot de slaapkamer en dat is nou net niet waar je de aannemer met zijn gedachten wilt hebben.

Mijn minnaar/minnares wijst op een al evenzeer beperkt deel van het samenzijn en is meestal voorbehouden aan degene met wie je juist niet je leven deelt, maar die eerder de rol van extraatje speelt.

De vader/moeder van mijn kinderen: 'Oh, zijn jullie gescheiden?'

Mijn huisgenoot is iemand met wie je niet meer deelt dan de huur en soms de maaltijden. Dat gaat misschien op voor veel huwelijken als ze sleets raken, maar dat is vast niet wat je wilt uitdragen.

Mijn relatie is de band die je met de ander hebt en niet de ander zelf. Of het duidt op iemand uit je zakelijke netwerk.

Ik kom er niet uit. Suggesties zijn welkom. Tot er een goede aanduiding komt, moet ik me misschien maar behelpen met mijn Hans. Dat maakt niets duidelijk, maar schept tenminste ook geen verkeerde beelden.

Een onderzoek van de GGD. Of de ouders ook maar even een formulier willen invullen over hun zoon. Qua geboortedatum gaat me dat nog goed af. Ook de vaccinaties kan ik naar waarheid invullen. De vragen over het sociale functioneren zijn al lastiger. Vooral omdat subjectieve inschattingen als feiten moeten worden ingevuld, met alleen de keuzen: 'helemaal niet waar, beetje waar, helemaal waar'. Waarom kan ik niet invullen: 'laatste maand niet meegemaakt' of 'hangt ervan af met wie je vergelijkt'? Maar het moeilijkste komt op het eind. Een tabelletje waarin het hele gezin moet worden geplakt. Naam + geboortedatum + j/m + bijzonderheden. En voor dat laatste is een ruimte beschikbaar van hooguit twee korte woorden.

Ik denk na over de bijzonderheden van mijn zoon. Het zijn er zo veel. Dat hij zo'n natuurliefhebber is bijvoorbeeld. Helemaal in z'n element aan de waterkant, waar hij minuscule beestjes ontwaart en van de meeste ook nog de naam weet. Dat hij degene is die als iedereen alweer ergens anders mee bezig is, in alle rust contact legt met een hond of kat en dan gerust een halfuur of langer met dat dier 'is' - een van de weinige momenten waarop hij bovendien vaak neuriet.  En dat die dieren zijn rustige aandacht altijd prettig lijken te vinden. Dat hij enorm verdrietig wordt als hij ziet dat bomen worden omgehakt, dat hij het onkruid dat ik wied even verderop weer zorgzaam in de aarde plant, 'want dit is óók leven.' Dat hij heel goed geluiden kan imiteren en talentvol djembéspeler is. En ik denk aan zijn humor, die je pas opmerkt als alle druktemakers om hem heen zijn verdwenen. Zijn woordgrapjes en doordenkers. Zijn rechtvaardigheidsgevoel dat hem soms ook wel heel erg koppig kan maken. Zijn moeite met tijdsdruk en zijn hekel aan lezen, behalve dan Dolfje Weerwolfje en De Kanjerklas. Zijn zachte stem, maar ook zijn bulderende lach tijdens een stoei- en kietelpartij. Zijn zachtmoedigheid, waardoor hij soms het onderspit delft. Dat hij zich eerder zal terugtrekken dan in de tegenaanval gaan. Zijn hartgrondige hekel aan opruimen én aan een opgeruimde kamer omdat 'dat niet gezellig is'. Zijn gekkebekkentrekkerij en zijn hekel aan wol. En zo nog een heleboel andere dingen die hem bijzonder maken. Zoals elk kind op zijn of haar eigen manier bijzonder is. Je moet alleen even de tijd nemen om hem of haar te leren kennen.

Of ik dat dus in twee woorden wil samenvatten onder het kopje 'bijzonderheden'. Iemand stelde voor te schrijven: "Ja, veel!" Dat ga ik maar invullen, denk ik.

De grote zus die ik als zevenjarige enorm bewonderde, schreef in haar 'van-alles-en-nog-wat'-boekje dat ik nauwgezet volgde: "Ik heb met moeder jonge slaplantjes gepoot." Slap-lantjes, wat zouden dat zijn, vroeg ik me af. Pas dagen later ontdekte ik dat het ging om plantjes en wel die van sla.

Deze week pootte ik ze ook, die jonge slaplantjes. Dit meldde ik tijdens het avondeten aan mijn dochter met de uitspraak zoals ik het als zevenjarige had gelezen: slap-landjes. Met daarna de juiste uitspraak. Maar dat verstond ze als slaapplantjes en vroeg of dat was voor een betere nachtrust. Mijn zoon vond dat die plantjes vanwege hun nog tere gestel ook wel slapplantjes mochten heten.

Sommigen doen het vanzelf goed. Anderen hebben er grote moeite mee. En weer anderen, zoals ik, weten wel hoe het moet, maar gaan soms toch de mist in als ze even niet opletten. Werkwoordvervoeging, vooral als het gaat om de vraag over d of t of dt.

De basisregels staan vrij helder op hier op wikipedia.
Met d'tjes en t'tjes heb je meestal niet te maken bij onregelmatige werkwoorden in de verleden tijd. Die staan hier op een rijtje.

Er is onderzocht hoe het komt dat zelfs mensen die de regels kennen en doorgaans goed toepassen, fouten maken in de d/t-spelling. Die fouten komen vooral voor bij de zogenaamde homofonen: woorden met verschillende spelling maar dezelfde uitspraak. Bijvoorbeeld ik word/jij wordt, het is gebeurd/het gebeurt, hij belooft/het is beloofd. Wat blijkt? Mensen vergissen zich het meest in de richting van de spelling die het vaakst voorkomt in onze taal. 'Gebeurd' komt vaker voor en dus zul je, als je even niet oplet, automatisch die spelling kiezen, ook als 'gebeurt' de juiste spelling is.

Vroeger dacht ik dat het een oma was die bedlegerig was: de betovergrootmoeder. Maar de meeste betovergrootmoeders liggen al onder een bloembed voor ze het zijn.

'Bet' is het oude woord voor 'beter'. Bij de overgrootmoeder slaat het voorvoegsel 'bet' op 'nog verder in de verwantschapslijn'. 'Bet' zie je ook nog terug in het woord 'betweter' en volgens het Etymologisch woordenboek van Terwen (1844) in Betuwe (Bet-Auwe).
Vreemd dat 'beter' niet de overtreffende trap van 'bet' was. Bet-beter-best is veel logischer dan het huidige goed-beter-best.

Maar taal is nou eenmaal een beetje raar. Mijn achternichtje is ook niet achter dan mijn acht neven en nichten.

Ik pel een sinaasappeltje en als vanzelf schiet me een zinnetje te binnen dat mijn vader vroeger vaak zei: 'Eet geen uitlands ooft!'

Ooft is een verouderd woord voor fruit. Aanvankelijk voor alle fruit - volgens het etymologisch woordenboek alle fruit dat bestaat uit vlees om pitten -, later alleen nog in gebruik voor 'appelen en peren'.
'Ooft' is verwant aan het Duitse 'Obst'.

Maar waar kwam dat zinnetje vandaan, behalve dan uit mijn vaders mond? Iemand wees me op Psalm 81. Daar staat in een van de oudere berijmingen: 'Eert geen uitlands God.' De tekst 'eet geen uitlands ooft' kan ik nergens vinden. Vermoedelijk was het een klankgrapje van mijn vader, of misschien een studentengrap uit zijn studietijd. Ik zal het nooit weten, want ik kan het hem niet meer vragen. Hij hield alleen niet zo van sinaasappelen. Wel van bananen en druiven. Daarom hanteerde hij de regel zelf nogal selectief.