Algra Tekst & Verhaal

Ze waren er al meer dan een eeuw over aan het bakkeleien, de etymologen. Maar pas nu, bij het schenken van een fles cider, is de herkomst van het woord fiets boven water gekomen.
Wat leren we hiervan?

1. 1. 1. 1. Dat het schenken van cider voor een doorbraak in de wetenschap kan zorgen.
         2. Dat onze fiets uit Duitsland komt (= einde flauwe WOII-grapjes).
         3. Dat ik etymologisch verantwoord bezig was toen ik als puber Fongers, mijn stalen ros, getouwtjehaakte teugels gaf.

         (Bron foto: JanWillemsen Flickr.com)

Sommigen doen het vanzelf goed. Anderen hebben er grote moeite mee. En weer anderen, zoals ik, weten wel hoe het moet, maar gaan soms toch de mist in als ze even niet opletten. Werkwoordvervoeging, vooral als het gaat om de vraag over d of t of dt.

De basisregels staan vrij helder op hier op wikipedia.
Met d'tjes en t'tjes heb je meestal niet te maken bij onregelmatige werkwoorden in de verleden tijd. Die staan hier op een rijtje.

Er is onderzocht hoe het komt dat zelfs mensen die de regels kennen en doorgaans goed toepassen, fouten maken in de d/t-spelling. Die fouten komen vooral voor bij de zogenaamde homofonen: woorden met verschillende spelling maar dezelfde uitspraak. Bijvoorbeeld ik word/jij wordt, het is gebeurd/het gebeurt, hij belooft/het is beloofd. Wat blijkt? Mensen vergissen zich het meest in de richting van de spelling die het vaakst voorkomt in onze taal. 'Gebeurd' komt vaker voor en dus zul je, als je even niet oplet, automatisch die spelling kiezen, ook als 'gebeurt' de juiste spelling is.

We waren een beetje melig bij de schilderles. Een van de cursisten dreigde de leraar te zullen doodverven. Voor straf - of als beloning? - kregen we daarna acht avonden doodverven.

Doodverven hoort bij een oude schildertechniek, die onder andere bij stillevens gebruikt werd. Na het aanbrengen van de gebruikelijke grondlaag wordt eerst een schildering gemaakt in één kleur. Meestal is dat gebrande sienna, een transparante bruintint. Daarna schilder je die bruinen dood met een dunne laag transparant wit.

Van Dale zegt dit: "(1465 ‘doodskleur’) van Mnl. doot (dood, bleek (van het gelaat)) + verf, de doodverf is dus genoemd naar het gebruikelijke doffe wit"

En inderdaad, dat wit slaat eigenlijk die hele onderschildering een beetje dood: je ziet het nog wel, maar het is mat, zonder diepte. Pas daarna breng je leven in de brouwerij door die dooie boel in te kleuren met olieverf, in dunne transparante laagjes die tussentijds weer een week moeten drogen. Lang leve het trage leven.

Kijk nu eens naar de betekenissen die volgens Van Dale doodverven heeft. Zelfs al weten nog maar weinig mensen van de oorsprong van het woord, vrijwel alle betekenissen hebben nog een duidelijke link met het oorspronkelijke doodverven.

1. In de grondverf zetten

2. (schilderkunst) aanleggen

3. (figuurlijk) (met woorden) schetsen, niet uitvoerig beschrijven.

4. Doen voorkomen. Synoniem: kenschetsen

5. Voorbestemmen.
-  iem. met een ambt, een post doodverven: hem ervoor bestemd houden
-  de gedoodverfde winnaar: degene die welhaast zeker zal winnen

6. als dader (van iets) noemen

Het ging aan tafel over een boosaardige plannen. Zoon heeft iets met woorden en struikelde dan ook languit over het woord 'boosaardig'. Hij had het nog nooit eerder gehoord en vond het maar een raar woord. Kun je boos en aardig tegelijk zijn? Waren die plannen nou boos of aardig?
Natuurlijk konden we hem uitleggen dat het achtervoegsel 'aardig' betekent 'van aard', maar dat 'aard' weer niks met aarde te maken heeft. Oké, nieuwe uitleg dan: 'van eigenschap of karakter'.

Maar veel leuker was het om nog meer van die rare woorden met een tegenstelling erin te zoeken. Kwaadaardig, volledig, afkeurenswaardig, twijfelmoedig, slaapverwekkend, wielrennen...

Leuk speelgoed, die taal van ons.

'Onze man, vader, schoonvader en grootvader', stond er in een rouwadvertentie. Daar viel iemand over. Want de overledene had maar één echtgenote, dus moest het zijn: 'Mijn man, onze vader, schoonvader en grootvader.'
Wat of ik daar nou van vond.

Tsja. Ik weet het niet zeker, maar dacht: het is die ene persoon, die al die verschillende rollen had voor de mensen die samen de advertentie opstelden. Dus gewoon 'onze'. Dat is ook minder gecompliceerd dan de voorgestelde correctie. En minder letters, dus voordeliger.

Misschien zit ik er taalkundig naast, maar ik vind dat taal vooral een gebruiksvoorwerp is: het gaat erom dat de boodschap helder is. En die zonderling die zou gaan piekeren of de betreffende man misschien meerdere vrouwen heeft gehad? Die gun ik z'n pleziertje.

Een briefje van mijn negenjarige zoon op het prikbord:

Waarom noemen we school school?

Tsja. Waarom heet stoel stoel en niet prazit of snufal? Maar met een dergelijk antwoord is zoon niet geholpen.
'School heeft te maken met verzamelen en schuilen, vertel ik. 'Net als een school vissen bij elkaar schuilt voor grote visjeseters.'
'Betekent school dus niet dat je moet leren?'
'Als je het woord letterlijk neemt niet.'

Met een brede grijns vertrekt zoon even later naar zijn verzameling kinderen.

Voor de zekerheid zoek ik het nog even op in m'n digitale etymologische woordenboek. En kom tot de ontdekking dat school nog meer verwant is aan 'rust' en 'vrije tijd', de tijd die je vrij hebt van je dagelijks werk om... bijvoorbeeld te leren. Daar zal mijn zoon toch anders tegenaan kijken.

Sommige mensen hebben veel meer moeite dan anderen om op het juiste moment het juiste woord te vinden. Dan gaat het niet zozeer om verhaspelingen, maar om een heel woord dat spoorloos is verdwenen in je bovenkamer. 'Kom, hoe heet het ook maar weer, die dinges, je weet wel, zo'n geval dat je op de dinges doet.'

Onder de woordkwijters zijn er ook met een creatieve inslag. In plaats van het eeuwige gedinges, komen zij aan met andere woorden. Soms heel nieuwe woorden, soms gewoon andere, bestaande woorden die ondertussen wel heel goed een essentie van het bedoelde weergeven.  Ze hebben vaak een doorzichtige logica. Je ziet voor je, voelt of ruikt wat er bedoeld wordt.

Verenmeppers noemde een tante de badmintonrackets waar ze over struikelde.
Wasverzachtershampoo was het woord dat ik vond toen ik zocht naar de naam van het spul dat je na de shampoo in je haren kunt doen om het zachter te krijgen. Ja, conditioner, weet ik inmiddels, is het officiële woord. Iemand anders zei dat ze haarlak steevast harenprtsch-prtsch noemt. En autogordels noem ik meestal snelbinders, wat niet zo raar is toch omdat ze je binden in een voertuig dat snel gaat. In mijn omgeving doemden nog het blaasding op voor de afzuigkap en het welletjesapparaat voor de ontnieter.

Doe mij en andere lezers een plezier en bewaar komende tijd je woordvondsten voor hier. En dan bedoel ik de echt min of meer volwassen vondsten die per ongeluk zijn ontstaan, de originele vervangers voor kwijtwoorden. Expresse grappen en geadopteerde kindertaal zijn andere categorieën. Kindertaal komt in ieder geval nog een keer aan de orde in een ander weblogje.

Verhaspelingen is bij mijn weten niet het officiële woord voor letter- of klankwisseling waarover een vorig stukje ging. Volgens Battus (Opperlandse taal- en letterkunde) noemt men dit in het Engels 'spoonerism', naar een meneer Spooner die er veel succes mee had.

Battus noemt het 'neukebootje' en tekent erbij aan dat het vaak gaat om kuise woorden die een ondeugende betekenis krijgen door de verwisseling. En ik moet toegeven, ik heb even geaarzeld of ik onderstaande tekst hier wel zou durven plaatsen. Maar je bent taaldoos of je bent het niet...

...

Aftandsbediening noemde onze jongste het apparaatje waarmee je vanaf de bank de televisie kon besturen. Dat klopte, want het ding en de tv waren beide aftands en weigerden om beurten.
Het woord afstandsbediening blijkt als je het nodig hebt vaak net zo moeilijk te vinden als het ding zelf. Het is een typisch kwijtding met een kwijtwoord. En dan vraagt men dus: Weet jij waar de A.B. is? Of:  waar het stokje is? Een kleine rondgang in mijn omgeving leert dat er veel verschillende woorden zijn.

A.B.
Stokje
Zapper
Omzetter
Zapijzer
Fiets

Er zijn er vast nog veel meer. Kom maar op!

Zoon van negen in de bocht:

Zoon: Mama, ben je nu aan het articuleren?

Ik: ???

Zoon: Ik weet ook niet wat het betekent, maar het woord klinkt zo mooi.